Belangrijke links

Posttraumatische stress-stoornis (PTSS)

Één blik in de kranten is voldoende om een indruk te krijgen van de narigheid die een mens zoal kan overkomen. Seksueel misbruik is een van deze problemen, maar alle problemen die een posttraumatische stress-stoornis tot gevolg kunnen hebben, hebben gemeen dat ze de normale menselijke ervaringen ver te boven gaan en dat iemands gevoel van basis-veiligheid er ernstig door kan worden aangetast, eenmalig ofwel langdurig.

Het letsel dan zo’n gebeurtenis bij een mens aanricht wordt trauma genoemd. Trauma betekent letterlijk ernstig letsel, verwonding.

Het is soms verbazingwekkend hoeveel narigheid mensen kunnen doorstaan en dit op eigen kracht zodanig kunnen verwerken, dat er geen blijvende schade ontstaat. Verwerken betekent dat men het een plaats kan geven in zijn leven of er een betekenis aan kan geven, waarmee men verder kan.

Soms lukt het verwerken niet of niet goed. Dan spreken we van een posttraumatische stress-stoornis (PTSS). Dat wil zeggen een stoornis die ontstaat na het oplopen van lichamelijk en/of geestelijk letsel. Deze stoornis gaat gepaard met forse stress verschijnselen, die zowel van lichamelijke als psychische aard kunnen zijn. Het geestelijk letsel wordt ook een psychotrauma genoemd.

Oorzaak

Hoewel de oorzaak van de posttraumatische stress-stoornis duidelijk is, namelijk de traumatische ervaring, is het moeilijk te zeggen waarom sommige mensen wel en andere niet aan PTSS gaan lijden. Niet alleen de aard, ernst en duur van het trauma spelen hierbij een rol. Van groot belang voor het ontstaan van PTSS zijn ook:
De betekenis van het trauma voor het individu op dat moment in diens leven

De al of niet ervaren opvang, steun en erkenning door de omgeving

De wijze waarop iemand geleerd heeft zich te weer te stellen of opgewassen is tegen problemen

Verschijnselen

Verschijnselen van PTSS ontstaan per definitie na de traumatische gebeurtenis. Ze kunnen direct na het trauma ontstaan, maar ook pas maanden of zelfs jaren later tot uiting komen.

We spreken van PTSS als de verschijnselen niet overgaan na beëindiging van het trauma of als ze, veel later, alsnog beginnen. De symptonen kunnen dan beginnen (of verergeren) als iemand situaties meemaakt die lijken op de oorspronkelijke gebeurtenis: bijvoorbeeld ruw benaderd worden voor iemand die seksueel misbruikt is.

Er zijn drie groepen van verschijnselen die typisch zijn voor PTSS:

Toegenomen gevoelens van spanning of opwinding die voor de traumatische gebeurtenis niet aanwezig waren met:

  • prikkelbaarheid of woede-uitbarstingen
  • slecht slapen
  • concentratieproblemen
  • overmatige waakzaamheid
  • heftige schrikreacties
  • psychische en lichamelijke reacties bij gebeurtenissen die lijken op de traumatische gebeurtenis.

Herbelevigen van de gebeurtenis(sen):

  • details van de gebeurtenis niet uit het hoofd kunnen zetten, als het ware opnieuw beleven, soms als in een film (flashbacks)
  • nachtmerries
  • plotseling handelen alsog men nog midden in de gebeurtenis zit waarbij de werkelijkheid, het hier en nu, min of meer wegvalt (dissociëren)

Vermijden van prikkels die in verband gebracht kunnen worden met de gebeurtenis:

  • vermijden van situaties of activiteiten die met het trauma verband houden of eraan doen denken
  • niet durven stilstaan bij het trauma vanwege de mogelijke emoties
  • geheugenverlies voor het trauma of delen ervan, terwijl het geheugen verder normaal functioneert (psychogene amnesie)

Overige klachten

  • verminderde belangstelling voor gebruikelijke activiteiten
  • minder goed gevoelens kunnen uiten
  • een gevoel van vervreemding, er niet bijhoren
  • geen belangstelling voor de toekomst meer hebben

PTSS kan, om uiteenlopende redenen, gepaard gaan met ernstige schuldgevoelens.

Verloop van PTSS

Sommige mensen zijn is staan lichtere vormen van acuut trauma goed te verwerken door erover te praten met familie of vrienden.

De ernst of de aard van het trauma kan het echter onmogelijk maken over de ernstige gebeurtenissen te spreken. Om te overleven moet de narigheid diep weggestopt worden.

Bij kindermishandeling en incest wordt het erover praten met de omgeving verhinderd door het taboe dat erop rust. Soms zijn de gebeurtenissen zo ondragelijk dat men zich beschermt door ze niet tot het bewustzijn en/of geheugen te laten doordringen. Zo kan bijvoorbeeld iemand die is verkracht wel exact vertellen hoe de verkrachting begon en eindigde, maar zich van het moment van de feitelijke verkrachting niets meer herinneren. Het is een natuurlijk beschermings-mechanisme van de mens dat verdringing wordt genoemd.

Behandeling

Behandeling kan een positief resultaate geven, maar het resultaat en de duur van de behandeling zijn afhankelijk van de ernst van de problematiek. De behandeling is meestal pijnlijk en moeizaam. Jeugdtrauma’s zullen een langdurende behandeling vragen. Een persoonlijkheidsverandering bemoeilijkt de behandeling.

De kern van de behandeling is dat de traumatische geberutenis onder ogen wordt gezien. Als de herinneringen boven komen geeft dat veel pijn en verdriet. Toch zijn de resultaten vaak de moeite waard. Afhankelijk van de ernst van de stoornis zijn er een aantal wegen te behandelen.

Rust: Indien de symptomen van herbeleving ernstig zijn, moet er eerst rust komen; men moet leren de controle over zichzelf terug te krijgen. Daarvoor is vooral veel steun nodig.

Medicijnen: Bijkomende problemen als depressie of angstklachten zijn soms zo ernstig dat psychotherapeutische behandeling (nog) niet mogelijk is. Medicijnen kunnen dan nodig zijn. Voorzichtigheid met medicijnen is echter belangrijk, omdat de bijwerkingen van de medicijnen soms ongewenste gevoelens of herbeleving teweeg kunnen brengen.

Psychotherapie: Als de situatie van de patiënt het toelaat, kan worden begonnen met verwerken van de traumatische ervaring(en) in de vorm van psychotherapie. Dat wil zeggen op een systematische wijze erover spreken met een behandelaar. Het doel van psychotherapie is traumatische geberutenis(sen) bespreekbaar maken. Niet als koele feiten, maar met de bijbehorende emotionele en lichamelijke reacties, zoals angst, pijn en verdriet. Voelen van deze tot dan toe diep weggestopte emoties is nodig om de problematiek te kunnen verwerken. Pas dan kunnen de gebeurtenissen een plaats in iemand’s leven krijgen.

Bron: folder: Posttraumatische stress-stoornis – Als verwerking niet lukt van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.